मढ बेट, मुंबई: इतिहास, गावे, किनारे आणि कसे पोहोचायचे

मढ बेट हा मुंबईच्या वायव्य टोकावरील, मुंबई उपनगर जिल्ह्यातील मालाड भागातील एक द्वीपकल्प आहे. पूर्वी हे खरोखरचे बेट होते. विसाव्या शतकात झालेल्या भराव कामामुळे ते मालाडला जोडले गेले.¹ याच्या पश्चिम आणि दक्षिणेला अरबी समुद्र, उत्तरेला मनोरी–गोराई खाडी आणि पूर्वेला मालाड (वर्सोवा) खाडी आहे.¹

नाव आणि जुने उल्लेख

स्थानिक इतिहासकार किरण कोळी यांच्या मते "मढ" हे नाव भरती-ओहोटीच्या दलदलीच्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या "मेढ" या शब्दावरून आले असावे.² मध्ययुगीन महिकावतीच्या बखरीत एरंगळचा उल्लेख "येरगण" असा येतो.³

कोळी, भंडारी आणि ईस्ट इंडियन गावे

• मढ कोळीवाडा: बेटाच्या दक्षिण टोकावरील कोळी गाव. इथले बहुतेक मच्छीमार खुल्या समुद्रात खुंट रोवून डोल जाळ्यांनी मासेमारी करतात. पकडलेल्या मासळीपैकी सुमारे सत्तर टक्के मासळी सुकवली जाते.² गावाची ग्रामदेवता हरबादेवी आहे.²
• एरंगळ आणि अक्सा: मुंबईतील शेषवंशी क्षत्रिय भंडारी समाजाची ही दोनच गावे. ताडी काढणे, भाजीपाला आणि फळबागा हा त्यांचा पारंपरिक व्यवसाय होता. एरंगळची ग्रामदेवता हिरादेवी आहे.³
• ईस्ट इंडियन कॅथलिक: सोळाव्या आणि सतराव्या शतकात पोर्तुगीज धर्मप्रचारकांनी धर्मांतर केलेल्या साष्टीतील कोळी आणि आगरी लोकांचे वंशज.⁴⁷

पोर्तुगीज, मराठे आणि इंग्रज

• १५३४: वसईच्या तहाने पोर्तुगीजांनी गुजरातच्या बहादुरशहाकडून साष्टी आणि मुंबईची सात बेटे मिळवली.³⁴
• १५७५: एरंगळ येथील सेंट बोनाव्हेंचर चर्च बांधून पूर्ण झाले. हे मुंबई परिसरातील सर्वांत जुन्या चर्चपैकी एक आहे.³⁶
• सुमारे १६००: खाडीच्या तोंडावर नजर ठेवण्यासाठी पोर्तुगीजांनी मढचा छोटा किल्ला बांधला.⁵
• १७३७: चिमाजी अप्पांच्या मोहिमेत त्यांचे सरदार खंडोजी माणकर यांनी किल्ल्यावर दोनदा हल्ला केला, पण तो तेव्हा पडला नाही.⁵
• फेब्रुवारी १७३९: मराठ्यांनी मढचा किल्ला जिंकला.¹⁵
• १७७४ आणि १७८२: इंग्रजांनी १७७४ मध्ये साष्टी ताब्यात घेतली आणि १७८२ च्या सालबाईच्या तहाने ती औपचारिकपणे त्यांना मिळाली.⁴
• १९३९: दुसऱ्या महायुद्धाच्या सुरुवातीला इंग्रजांनी मढ कोळीवाड्यातील जमीन रॉयल एअर फोर्सच्या तळासाठी घेतली. आज तिथे भारतीय हवाई दलाचे केंद्र आहे. उत्तरेकडे ताब्यात घेतलेल्या जमिनीवर आज नौदलाचा आयएनएस हमला तळ आहे.²³¹²

सण आणि जत्रा

• बारावीची जत्रा: सेंट बोनाव्हेंचरचा सण जानेवारीच्या दुसऱ्या रविवारी असतो. त्याआधी नऊ दिवसांची नोव्हेना होते. सुमारे एक लाख भाविक येतात, त्यात हिंदू आणि ख्रिस्ती दोघेही असतात.³⁷
• मढ कोळीवाड्यात: पंधरा दिवसांचा शिमगा, नारळी पौर्णिमेला समुद्राला नारळ अर्पण करणे, हरबादेवीचा गोंधळ (हनुमान जयंतीनंतरच्या पहिल्या मंगळवारी) आणि फेब्रुवारीत पीर बाबांचा उरूस.²

किनारे आणि सुरक्षितता

मार्वे, अक्सा, एरंगळ आणि मढ हे इथले मोठे वाळूचे किनारे आहेत, आणि अक्साच्या टोकाला दाणापाणीचा छोटा किनारा आहे.¹¹²

कसे पोहोचायचे

• फेरीने: वर्सोवा जेट्टीवरून मढ जेट्टीपर्यंत छोटी बोट जाते, काही मिनिटांचा प्रवास आहे. २०२६ च्या पावसाळ्यातही ती चालू होती, हे मढ लोकलने प्रत्यक्ष तपासले आहे. मात्र वादळी हवामानात बोटसेवा बंद ठेवली जाऊ शकते.
• रस्त्याने: मालाड पश्चिमेकडून मार्वेमार्गे. बस आणि रिक्षाची माहिती इंग्रजी मार्गदर्शकात आहे: How to reach Madh Island.
• नवा पूल: वर्सोवा ते मढ जेट्टीदरम्यान सुमारे २ किमी लांबीच्या चारपदरी पुलाचे कंत्राट २०२४ मध्ये दिले गेले असून काम सुरू व्हायचे आहे. सप्टेंबर २०२६ मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयाने त्यासाठी खारफुटीची १,२३७ झाडे तोडण्यास परवानगी दिली. पूल झाल्यावर सुमारे ९० मिनिटांचा प्रवास पाच मिनिटांवर येईल.¹⁰¹¹

भेट देताना

• गावे ही लोकांची घरे आहेत. आवाज कमी ठेवा आणि लोक, बोटी किंवा मासे सुकवण्याच्या जागांचे फोटो काढण्यापूर्वी विचारा.
• चर्च आणि मंदिरांत अंगभर, सभ्य कपडे घाला आणि शांतता राखा.
• कोळी आणि ईस्ट इंडियन जेवणाचा आस्वाद घ्या, आणि मासळी व इतर वस्तू गावातील दुकानांतूनच खरेदी करा.

इंग्रजीत संपूर्ण इतिहास: A history of Madh Island. गावांविषयी अधिक: The villages of Madh Island.